Utdatert nettleser Det ser ut som du bruker en gammel nettleser. Faktafyk.no krever IE 8 og nyere versjoner av Internet Explorer. Last ned nyere nettleser her

Notat ved avgrunnen: Ei mors forteljing

Ein haustdag i 2016 tok Johanne sitt eige liv, 24 år gammal. Igjen sit mor hennar med alle minna, tankar og kjensler. Dette er forteljinga til mora som mista si einaste dotter.

Ellen Kristvik Samlaget 2020

Terapeuten min ber meg teikne ein representasjon av
Johanna. Kan det vere ein båt?
Ja, det kan det.
Eg ser den enkle, opne robåten for meg.

Johanna som romma og romma, raust og ubeskytta.
Frakta dei som trong det, over utrygge og farefulle farvatn,
til det vart altfor mykje for den vesle farkosten.

Teiknar båten. Målar den, blodraud og sliten.
Johanna, Johanna min.

Noko vart alt altfor mykje.
Noko som ikkje var til å romme, og som ho måtte få ein
ende på.

Ho var tolv år då det som hadde vore eit ordinært asylmottak på Trandum, vart gjort om til Politiets utlendingsinternat, eit lukka forvaringssenter for avviste asylsøkjarar. Der, i ein nedlagd militærkaserne rett ved flyplassen på Gardermoen, skulle menneske ein frykta ville rømme før uttransporten, bli haldne i ein fengselsliknande institusjon. Skaka sat ho då framfor tv-skjermen og tok til seg bilda av romma der folk sat innesperra medan dei venta på å bli sende ut av riket. Etterpå sette ho seg ned og skreiv til Raudekrossen for å be om vaskejobb i interneringsleiren.

 

Hugsar henne som sekstenåring i Theresienstadt. Saman med den nære venninna Frida og mor hennar hadde vi reist til Praha for å vere der nokre dagar i sommarferien. Vi hadde gått over dei gamle bruene der hengelåsar til teikn på evig truskap heng tett i tett. Hadde drukke kaffi i små kafear med plysjdekte møblar og barokkmusikk. Gått oss vill på Kafka-museet og sett Don Giovanni som dokketeaterframsyning. Leikne og lattermilde hadde vi sprunge gjennom brusteinslagde gater i gamlebyen, søkkvåte av høljeregnet som brått kom på.

 

Theresienstadt, ein av dei stadene der jødar vart sende i hopetal under krigen, ligg drygt seks mil utanfor Praha. Det var mitt forslag at vi skulle reise dit. Eg syntest det høyrde med, når vi først var så nær. Theresienstadt var ikkje ein utryddingsleir i seg sjølv. Det var ein getto, ein samlings- og transittleir for deportasjonar vidare til utryddingsleirane Auschwitz, Sobibor, Belzec og Treblinka. Det spesielle med leiren i Theresienstadt var at han vart oppretta som eit utstillingsvindauge, konstruert for å få omverda til å tru at jødane levde eit godt liv, og for å motbevise rykta om massedrap.

Mitt kjennskap til staden kom først og fremst frå arbeidet til den franske regissøren Claude Lanzmann. Det er han som i den særeigne dokumentaren Shoah har intervjua overlevande frå utryddingsleirane, og naboane deira som i første omgang prøver seie at dei ingenting visste og ingenting forstod. I dokumentaren Un vivant qui passe (Ein levande går forbi) intervjuar han representanten for Raudekrossen som vart send på inspeksjon til Theresienstadt sommaren 1944, og som rapporterte at alt var i orden, rett før den siste, intensive fasen av nazistanes tilinkjesgjeringsprosjekt. Som den drivne intervjuaren han er, trengjer Lanzmann forbi dei tomme frasane han først får lagt fram for seg, og får fram at han som var på besøk, såg det han var innstilt på å sjå, og lét auga att for det som ikkje passa inn.

Bygningane i Theresienstadt står der enno. Nokre av dei er på veg til å bli gjorde om til museum. Elles står mykje tomt, og ein del er tatt i bruk av fattigfolk med få alternativ for husvære. Synet av dei var det første som møtte oss då vi kom inn på området: Slitne menneske i slitne klede som sat på plassen mellom husrekkjene og åt rett frå hermetikkboksen.

Museumsutstillinga var nøkternt arrangert. Den bestod av ei mengde plansjar som hang på rad og rekkje, spekka med informasjon. Oversiktskart viste det nettverket av konsentrasjonsleirar som Theresienstadt gjekk inn i, knytte saman med jernbaneliner på kryss og tvers gjennom Europa. Der det i utgangspunktet var 7000 menneske som heldt til, var det på det meste meir enn 50 000 som vart stuva saman. Om lag 144 000 jødar vart sende til Theresienstadt under andre verdskrigen. Av desse var det ca. ein fjerdedel, 33 000, som døydde av sjukdom og svolt inne i leiren. 88 000 vart sende til Auschwitz og andre utryddingsleirar. På slutten av krigen var det 19 000 overlevande att i Theresienstadt.

Mange av dei som vart sende til Theresienstadt, var såkalla «prominente» jødar: kunstnarar, musikarar og artistar. I tillegg til all faktakunnskapen inneheldt utstillinga ei mengde teikningar av livet til fangane. Mange av dei var laga av barn.

Det tok tid å kome igjennom utstillinga. Tause gjekk jentene frå plansje til plansje. Det var langt på dag då vi kom ut. Vi hadde reist eit godt stykke i forkant, og det var lenge sidan frukost. Vi vaksne såg etter ein stad der vi kunne få noko å ete.

Jentene hadde ikkje tanke for mat. Dei sette seg rett ned i det tørre graset og strigret. Gret over dei ufattelege misgjerningane dei hadde fått ramsa opp for seg. Og gret over dei fattige og forsømde menneska som prøvde å få eit liv til å gå i hop i den gamle fangeleiren.

 

Ho var langt av lei då ein sjølvoppnemnd riddar i politi­forkledning gjekk berserk på ein ungdomsleir i Oslofjorden. Men då ho ringde meg frå Budapest den sommardagen, var ho betre informert enn eg. Informasjonen som hadde kome ut i nyheitssendingane her, var sparsam og forvirrande. Men helikopter hadde sirkla over øya, og ho hadde sett bilda som var lagde ut på nettet derifrå. Rakt på sak prøvde ho å fortelje meg at titals ungdomar var skotne. Fortvila prøvde eg å verje oss begge for den grufulle sanninga. Prøvde seie at det å bli skoten ikkje var det same som å bli drepen. Det stemmer jo, det. Men det var ho som hadde rett.

 

Sytten år gamal var ho med på sin første protestaksjon: eit forsøk på å forhindre utsendinga av ei gruppe afghanske asylsøkjarar. Ho og dei andre aksjonistane stilte seg framfor bilane som var på veg ut til flyplassen. Lukkast ikkje i å stanse transporten. Men stadfesta byrjinga på eit aktivt engasjement som skulle vekse seg sterkt, seigt og solid.

 

Då flyktningane banka på ved alle grensestasjonar og politikarane forfekta grenseforsterkingar med heile sitt arsenal av retoriske krumspring, stod ho i ein meir organisert samanheng og vart bedt om å reise til Sverige. Det nettverket ho høyrde til, hjelpte asylsøkjarar inn i landet. Dei skiftast om å stå på busstasjonen for å ta imot dei som kom dit, og vise dei veg vidare. På den andre sida av grensa vart det gjort ei vurdering av kven denne reisemåten var for risikabel for, slik at dei måtte fraktast i bil. Johanna hadde førarkort. På avtalt stad møtte ho den ukjende, som tok henne med til ungdomane det galdt. Ein av dei var Ali Reza, som skulle bli ein god venn. Dei hadde reist langt. Johanna stod for den siste etappen over til eit lova land.

Morgonen etter ringde telefonen frå eit nummer ho ikkje kjende, og ho høyrde eit ukjent språk. Bevega fortalde ho om det å forstå kva det handla om: Det var ei mor som spurde etter sonen sin.

 

Ei sending frå Afghanistan i ei krukke på benken min:
Tørka ville aprikosar og små mandlar
sydde saman til ei kjede.
Frå ei mor til ein son i eit fjernt land,
gitt vidare til ei anna mor, som også har måtta ta farvel.

 

Då avslaget kom på asylsøknaden til Ali Reza, gret ho natta igjennom. Ho hadde køyrt han over grensa frå Sverige, spelt kort med han og kameratane på mottaket på Torshov og sidan besøkt dei på Toten. Då morgonen kom, sette ho seg ned og søkte etter informasjon om kva land som kunne gi vern for dei som flykta frå krig og terror. Då konklusjonen var klar, bestemte ho seg for å droppe undervisninga i mental helse, slik at ho i staden kunne køyre Ali Reza til eit anarkistisk kollektiv i Dijon.

25. januar, på dagen tre månader etter at Johanna døydde, kjem meldinga frå Ali Reza:

 

Han har fått opphald i Frankrike.
Ho døydde av for stort hjarte,
er det nokon som seier til meg.
Ja, eit stort, pulserande hjarte i ein skøyr og vever kropp.
Eit grenselaust hjarte i ei verd der murane tårnar seg opp,
og det hardnar til.

 

But I could have told you, Johanna: This world was never
made for one as beautiful as you

 

 

Når var det eg vart klar over at ho sleit? Når var det ho byrja bruke ord som angst og tankekøyr? Og kva var det som låg i det? Eg veit ein del og skulle ønske eg visste meir.

Kor hardt, og kor dyrebart det var, når ho lét meg få del i noko av det ho sleit med.

Og eg var vitne til at ho fann ein veg ut av det mørke kaoset. Gong på gong.

 

Activism is the rent I pay for living on this planet

 

Å gå til aksjon, og gjere noko med den uretten ho såg, var mange gonger med på å få henne ut av mørke og tungsinn. Som aksjonist trassa ho otte og angst og stod rakrygga opp mot overmakta. På telefonen har eg eit bilde frå ein gong ho heldt ein appell om asyl- og flyktningpolitikken på plassen framfor Stortinget. Bildet er heller uklart – det regna kraftig den dagen. Ho stod der i islendaren sin, med eit manus som heldt på å gå i oppløysing i striregnet. Ein av tilhøyrarane hadde spontant sprunge fram med ein paraply som ho heldt over Johanna medan ho fullførte appellen. Det er eit bilde som gjer meg stolt. Men eg blir også slått av det grenselause, nakne engasjementet hennar, som dreiv henne utan stans. Det ho gjorde, vart for henne aldri nok, og det ho kjempa mot, var så vanvitig massivt.

Ho kjempa seg ut av mørket. Men det innhenta henne på
nytt. Fleire gonger var det slik.

«Du kan alltid kome hit», sa eg til henne. Eg sa det ofte.«Når som helst – du er alltid velkomen.» «Det vet jeg»,
svarte ho då. Eg hadde gitt henne nøklane til huset mitt. Dei låg i jakkelomma hennar då ho slengde seg utfor åskammen, eit stykke inn i skogen ved den gamle husmannsplassen som ho eingong var med på å okkupere.

 

Tanken på mitt eige mørke gjorde meg lenge redd for tanken på å få barn. Kva kunne eg vel ikkje kome til å overføre? Det var ikkje genar eg tenkte på, men innkapsla villnis av spor og refleksar i kropp og sinn som ville kome til å spele seg ut, ubønnhøyrleg, umerkeleg og uangripeleg, og trengje inn i eit forsvarslaust barn. Slik eg opplevde at kroppsleggjorde tanke- og handlingsmønster hadde blitt overførte til meg frå mi eiga mor.

 

Du skal ikkje ta frå eit barn sjansen til å vekse opp i skuggen
av ei mor, var det ei som sa til meg då. Få setningar har slått inn i meg som den. Den snudde om på det heile og peika på at det som er krevjande, også kan vere ein sjanse til vekst og erkjenning. Det tok eg til meg. Eg heldt meg lenge fast i det.

Eg var så trygg. Lenge var eg så forunderleg trygg.

Til toppen