Utdatert nettleser Det ser ut som du bruker en gammel nettleser. Faktafyk.no krever IE 8 og nyere versjoner av Internet Explorer. Last ned nyere nettleser her

Ein gong var dei ulvar

Noreg blir ramma av ein stor flaum. Aleinefaren Tor blir verande heime saman med dottera, Inger-Marie, medan resten av menneska i den vesle bygda blir evakuerte. Frå nabogarden til Sætre kan dei høyre uling frå hundane. Ein konflikt som har vart i generasjonar, har skapt bitterheit og uvennskap mellom Tor og Sætre. No dreg Tor over til nabogarden for å sjå til hundane.

Therese Tungen Aschehoug 2017

FLAUMEN

 

HAN TRØDDE VARSAMT, heldt seg på sida av grusvegen, før han la i veg mellom trea. Det lukta ròte av marka, og fleire gonger vart han sittande fast med støvelen. Han klatra over tre som hadde velta. Alt såg annleis ut, ikkje til å kjenne att. Det opna seg ei glenne framfor han, ein grasplett som var urørt av herjingane. Eit lys skein ned frå himmelen gjennom ein kvit dis. Det var ingen insekt å sjå, ingen fuglar, berre stille drypp frå regndropar som fall frå greinene.

Han nærma seg garden til Sætre, stod fleire gonger stille og lydde. Eit ras av store steinar låg inntil fleire av husa. Han trådde over tunet, og det var som om tusen auge følgde han, kvart skritt han tok.

Han vende ansiktet mot himmelen, der den tynne disen trekte seg utover. Langs fjellsida eit stykke bortanfor låg grantre velta over store steinar. Ordføraren hadde budd eit stykke ovanfor der han stod, det svære huset var knust, både han og kona forsvann i raset, og berre noko av grunnmuren og ein plankehaug var å sjå i den mørke, våte jorda, der bjørketre med grøne lauv på greinene hadde lagt seg over.

Heilt stille var det, han høyrde berre sitt eige hjarte, sin eigen pust. Han gjekk til inngangspartiet, la hendene som ei trakt rundt ansiktet og kika inn vindauget ved sida av døra. Det var dekt av størkna gjørme, jord og stein hadde skuva inn veggen.

Han stoppa og stod roleg eit augeblikk, lurte på om IngerMarie framleis sov, eller om ho var vaken. Og om ho var vaken, kva gjorde ho da, fann seg mat sjølv, kom ho til å gå ut, nå som det ikkje regna? Det var han som var far hennar, han som måtte ta vare på henne. Det var berre dei to. Om dei ikkje kunne vere gode mot kvarandre, da fanst det ingenting. Det small i døra framfor han, og han skvatt bakover, tok etter geværet, drog det fram og sikta. Han såg rett inn på den raude kjeften til ein hund, ein utmagra hund, vill i blikket. Det var fuglehunden til Sætre, den eine av dei, magrare enn nokon gong, vridd og fordreia i ansiktet av den opake glasruta.

Hjartet rasa som ein galning i han, og handa som kjente på døra, skalv. Han heldt foten inntil og la vekta si mot døra for sikkerheits skuld, men døra var låst. Han venta litt, venta at nokon skulle seie namnet hans, at nokon skulle «ta» han fordi han stod her, men det skjedde ikkje, berre den ville bjeffinga frå den innestengde hunden. Éin, kor var den andre, var den død? Så lyfta han seg opp på gelenderet og klatra opp den loddrette brannstigen som gjekk opp til den gamle delen av huset, det knaka stygt i han, han grudde seg, for ein stad inni seg visste han kva som ville møte han, at det var nokon eller noko der, at
det ikkje var tomt, han visste at Sætrin ikkje ville ha drege frå dyra sine, visste det eigentleg.

Det seig ei rar, vammel lukt frå den vesle avsatsen. Han var førebudd på det verste da han lente seg mot vindauget og såg inn, likevel skvatt han til av det han såg. På golvet eit stykke framfor vindauget, med ansiktet mot han, låg ei kvinne mot golvet, ho låg på sida, som om ho berre hadde lagt seg nedpå. Men kroppen var stille på ein slik måte som berre døde kroppar er, huda blank og stiv, auga var lukka, kjeven hang ned, og ho gapte svart ut i lufta. Auga hans fyltest av tårer, lukta trengde gjennom til der han stod, ho måtte ha vore død ei stund.

Hjelp meg, høyrde han.

Det var mørkt innover i rommet, han såg ingenting, slo kolben på geværet fleire gonger mot glaset, så skingla det og la seg i store flak innover golvet. Han lirka handa inn og fekk opp haspa, så kleiv han inn og stod på golvet hos Sætre, ein mann han ikkje hadde veksla eit ord med sidan rettssaka om vegstubben. Inst i rommet låg han. Det kvite håret låg flatt mot skallen, berre overkroppen stakk fram frå under bjelkar og murstein. Golvet var mørkt av vatnet som hadde runne inn gjennom den store glipa i taket. Det var som om nokon hadde tappa all farge ut av karen.

Ein liten trekk fekk blondegardinene på kvar side til å røre ørlite på seg før dei la seg tungt attende mot vindauget.

Det hiksta og peip i Sætrin, eller det som var att av han. Kroppen rista kraftig, og stemma som nådde han, tilhøyrde ein som ikkje hadde snakka på lenge.

Tor sa ingenting. Han gjekk nærmare, trakka forbi kroppen på golvet. Kvinna såg lita ut, ansiktet var samanfalle, magen var stor under kjolen.

Lenge stod han og såg på dei to kroppane, ein død, ein berre så vidt i live. Kven hadde han trudd skulle kome? Ikkje Tor iallfall, det var lett å sjå.

Etter kvart roa Sætrin seg, slutta å pipe, sjølv om kroppen skalv og styrte seg sjølv.

Tor hadde unngått han, gått ut att frå kafeen om han såg han sitte der, nekta å gå inn på bensinstasjonen om han høyrde stemma hans frå inne i verkstaden. Han ville vere letta den dagen han døydde og han var fri, det hadde han ofte tenkt. Hadde han enda forsvunne frå verda, hadde han tenkt, han som hadde så mykje, som kunne vere så småleg, og som skulle ta Tor, ta han nedåt akkurat i den tida da alt anna var nedkøyrt og Monica var på det sjukaste. Aldri ville han kome seg ovanpå att, aldri ville han tene nok til å gjere opp for seg etter rettssaka.

Kva faen gjer du her? sa Sætrin med den nye, håse stemma si.

Eg kan gå att, eg, viss det er det om å gjere, sa Tor. Kjevane kjentest stive.

Sætre rista svakt på hovudet. Det gjer du ikkje, sa han.

At han ikkje hadde drege, burde ikkje ha overraska Tor, så gjerrig som den karen var. Hentehåret låg flatt til den eine sida. I det duse lyset frå vindauga var issen hans godt synleg. Han såg for seg det vesle hovudet til Inger-Marie, at han heldt det i handflata si, berre det eine bildet, at han gjekk rundt og byssa på henne, det vart brote av eit anna, Inger-Marie som sat ved bordet utan å sjå opp, som så vidt rykte på hovudet, desse ørsmå rykka, så vidt synlege, han ville ikkje tenkje på henne nå.

Tor bøygde seg ned og studerte situasjonen. Sjølv gjennom stanken frå liket kunne han kjenne dritlukta, piss og drit, driten frå gamle menneske, fanst ikkje noko verre enn det. Det var lett å sjå at han hadde det vondt.

Kom igjen, sa Sætre. Eg har lege her eg veit ikkje kor lenge. Trudde vi skulle berge oss, men så fall Magna om og vart liggande, og så kom det rasande frå berget, rett inn i huset.

Han nikka ned mot bjelken som var velta over beina hans. Fleire av stokkane frå veggen mellom romma var ramla ut, det var vel berre eit tidsspørsmål før heile stova fall saman.

Kan du lyfte denne, spurde han, munnen skalv, blikka deira møttest, dei grønlege blunka mot han, i det eine auget, det høgre, var pupillen dregen ned i ei dropeaktig form, slik at det svarte liksom blødde over i irisen, og det partiet av irisen, såg han, var gulaktig. Lyset utanfor skein innover golvet og dei gamle tømraveggane, det hadde klarna, han kunne skimte sola bak det tjukke sløret av tåke som var kvelva over dalen, og han hadde eit inntrykk, eit bestemt inntrykk av at han vart lurt inn i ei felle, tusen auge såg på han. Han ville gå, men gjekk ikkje, i staden sette han seg på huk og kika mot bjelken, som om det var eit vrak av ein bil som stod der, jekka opp og klar for vurdering. Det eine beinet til Sætre var dekt av bjelken opp til hofta, om det var knust eller ikkje, var vanskeleg å sjå, men det lukta ròte av det.

Golvet gav liksom litt etter under han, ørlite. Han ville ikkje klare å lyfte bjelken, retta seg opp og stod og tenkte seg om. Om han klarte å lirke han ut frå under stokken, kva da, ingen kunne hjelpe dei, og det fanst ingen veg ut. Tor heldt pusten. Han ville at den andre skulle døy, men ikkje akkurat nå, med han som vitne. Sætre såg forvirra ut, skar ein grimase slik at han såg heile innsida av munnen hans, mørk raud av sår, tunga ein turr ball som rørte seg rundt.

Kå du trur? sa han.

Han sa at dei fekk sjå, stilte seg breibeint på tvers av bjelken og tok tak i han med begge hendene og kjente litt på vekta av han. Så drog han, fyrst forsiktig, ryggen hans var ikkje heilt god, men dette var det inga hjelp i, så han tok i hardare. Bjelken rikka seg ikkje. Han tørka av hendene på buksa, bøygde seg ned og drog i bjelken ein gong til. Det kjentest som om musklane i armane skulle ryke. Bjelken rigga så vidt på seg, nokre millimeter. Sætre okka seg under han. Tor svelgde hardt for ikkje å brekke seg.

Nå skal du høyre, sa Sætrin. I rommet ved sida av står det ein radiosender. Han nikka mot rommet innanfor den samanrasa veggen.

Du som er mekanikar, du får han til å verke.

Tor rista sakte på hovudet. Så han trudde han var så dum, at han skulle inn der, i eit rom med berebjelkar som var falne saman og ein murvegg som låg utover golvet. Han tok nokre skritt bakover og mot det opne vindauget.

Familien min kan hjelpe oss, ikkje berre meg, sa han, men døkk òg, du og dottera di.

Han sa ingenting, drog til seg armen.

Døkk kjem til å døy her.

Orda frå den tannlause munnen fekk han til å ta nok eit steg mot vindauget. Så sa Sætrin dette med pengar, at han kunne få pengar, han kunne få nokon til å hente dei alle saman og frakte dei til eit av evakueringssentera. Han trudde han kunne kjøpe han, at Tor var til sals, at han fyrst kunne knekke han for så å vifte med setlane sine framfor han, som om han var eit barn.

Han låg der og laga lydar, og Tor høyrde ikkje lenger kva han sa, han masa slik at hovudet hans fylte seg opp, det surra og rasa der inne, det var ikkje plass til meir, det gynga i golvet under han, ikkje ein lyd var å høyre frå hunden lenger. Han heldt pusten, såg munnen røre seg i det gamle ansiktet, prøvde å tenkje klårt.

Om han fekk radioen til å verke og han kunne stole på det han sa, ville dei kunne starte på nytt ein annan stad. Det hadde han ikkje våga å tenkje på eingong. Arbeid kunne han få seg, dei trong nå vel slike som han nå, meir enn nokon gong. Han hadde tenkt at han ikkje kunne det, ikkje kunne dra herifrå, og så viste det seg at han ikkje var aleine. Den stakkarslege skapningen framfor han låg der i sin eigen drit og kom seg ingen veg. Kona hans låg på golvet og var død. Noko sleppte tak i han og fór sin veg, og han hadde lyst til å skratte høgt. Det var som om dei ikkje fanst. Som om det ikkje fanst nokon flaum, som om alt var innbilling. Eg er ingen, tenkte han, det er ingen her. Det frigjorde han på eit vis, det var som om dei ikkje fanst lenger, heller ikkje han eller dottera, som om ingenting betydde noko.

Har du brennevin i huset? spurde han.

Mannen nikka mot gangen. Inn til venstre, fyrste skåp, strekk handa inn bak lakena, der står det nokre flasker.

Han såg sliten ut.

Tor reiste seg, gjekk inn i eit rom som såg nesten urørt ut, mens han trekte lufta djupt. Berre nokre flekkar øvst mot hjørnet på taket vitna om fukta som trekte inn overalt. Han stakk handa inn mellom kvite, kjølige laken, og i eit blaff steig det opp eit glimt frå da han var liten, så vagt at han knapt fekk tak i det, noko frå ein fold i hjernen som ikkje hadde vore opna sidan den gong, og som forsvann mellom hendene hans før han skjønte noko av det. Han heldt handa om ei tung flaske og drog henne fram. Det var ein lys, dyr konjakk. Han sette seg på golvet og drakk til han kjente seg svimmel. Han drog ut lakena så dei hamna i ein tull på golvet, men fann ikkje fleire flasker. Like systematisk gjekk han gjennom dei andre skåpa og skuffene, og i skåpet ved døra, i hylla over strykebrett og vaskesaker, låg det to små flasker med likør. Han stappa dei i lommene og heldt konjakkflaska i eit fast grep i handa.

Da han reiste seg og kom ut i gangen, høyrde han ingenting frå rommet ved sida av. Kanskje var han død. Den emne lufta hadde lista seg innpå han att. Der var døra inn til det øydelagde rommet, han opna den og såg inn. Den eine veggen var rasa inn mot rommet der dei to låg, og golvet skråna stygt i den retninga. Det kunne vere at det heldt, men trygt var det ikkje. Nå begynte hovudet å banke att, han kjente presset mot panna og ned mot kjeven. Det var som å ha tannverk. Han la seg ned på golvet, låg der og stira opp i det kvitmåla taket. Det var lenge sidan han hadde høyrt hunden. Han hadde vel gjeve opp.

Han låg der ei stund, så reiste han seg. Han var heilt roleg da han gjekk bort til Sætrin. Ansiktet var kvitt og huda stram, det låg ein film av sveitte over nasen og kinna.

Eg såg ikkje nokon radiosender, sa han.

Auga var lukka, ein kvesande lyd frå bringa hans var einaste lyden i rommet. Så opna han auga og stønna svakt.

Han er inst i hjørnet til venstre. Du må inn der for å sjå den.

Heile tida kika han mot flaska han heldt. Han heldt henne fram mot han, han greip henne med begge hendene og tok ein slurk, blunka fort, drakk nokre slurkar til og såg ut til å tole det. Så begynte han å fortelje om Magna, som meinte dette ville gå over, så vart dei verande. Så fekk ho føling, og det hjelpte ikkje med sukker, og han visste ikkje kva han skulle gjere, og så døydde ho, og han sat i stolen og prata med henne. Han tenkte at nokon kom til å kome etter dei, men det kom ingen, og her var vi da, sa han, og ei natt knakk den store bjørka, taket fall ned. Det var likt seg, sa han.

Likt seg var det ikkje, for Sætrin var fødd med sølvskei i munnen, og det var noko alle visste, men graden av ulykke og lykke kom nå an på korleis ein tok det som dukka opp i livet.

Tor vog det eine opp mot det andre. Om han fekk sendaren til å verke og fekk varsla ungane til Sætrin, så var det likevel ingen garanti for at dei skaffa hjelp til han og dottera. Han klarte ikkje å sjå det heile i samanheng, føre tankane saman på skikkeleg vis. Viss det så det. Uansett kva han gjorde, ville det ikkje føre noko bra med seg. Han var dømt fordi han kom hit, dømt fordi han budde i same grend som Sætrin, fordi dei to slektene hadde budd ved kvarandre og krangla med kvarandre i generasjonar. Dømt frå start, uansett kva han gjorde. Hovudverken pressa mot tinningane.

Eg ligg og ser på Magna og tenkjer kvar kveld at dette var siste dagen. Men så døyr eg ikkje. Eg får ikkje til å døy, sa Sætrin.

Tor såg seg rundt. Han var rastlaus i kroppen, måtte kome seg heim.

Vent her, eg skal sjå på den radiosendaren, sa han.

Sætrin sette blikket i han.

Du kan ikkje forlate meg her, så dårleg kar er du ikkje.

Tor pressa munnen saman, sa ingenting, han gjekk baklengs forbi den døde kroppen og mot det mørke vindauget. Skal du ta alt eg har, nå da? ropte han etter han, og Tor fekk nesten vondt av gamlingen. Han hadde faktisk ikkje vurdert å ta noko, men det er klart han burde ta med seg det han fann av mat og drikke mens han var her, berre fornuftig, det, slik tida var. I garasjen hadde dei antakeleg kanner med diesel òg. Han kakka mot hovuddøra med børsa, men hunden såg han ikkje noko til.

Da han gjekk bortover vegen, høyrde han ingenting verken til dyr eller menneske.

Genre: Langnovelle

Noen noveller er korte og kalles Flash fiction, slik som Ernest Hemingways ultrakorte novelle:
For sale: baby shoes, never worn.

Andre noveller er lange, som en kort roman. Therese Tungens novelle Flaumen er akkurat så lang at den kan kalles en langnovelle. Her er noen tips om noen gode og litt lengre langnoveller:

Forvandlingen 1915 av Franz Kafka

Den første setningen i Forvandlingen er berømt: ”Da Gregor Samsa en morgen våknet av urolige drømmer, fant han seg selv i sengen forvandlet til et digert uhyrlig kryp.” En mer effektiv introduksjon til en historie skal en lete lenge etter. Utgangspunktet er surrealistisk, men hvis vi først aksepterer dette utrolige premisset, vil vi raskt se at resten av novellen er nådeløs realisme. Gjennom usentimentale og detaljerte beskrivelser og handlingsforløp, kommer vi uhyggelig nært Gregor Samsas fortvilte situasjon. (Fra Bergen Biblioteks nettsider)

Han lå på den panseraktig hårde ryggen og så, når han løftet litt på hodet, den hvelvede, brune buken sin, oppdelt i bueformede avstivninger, der dynen på toppen knapt klarte å bli liggende, men truet med å gli fullstendig ned. De mange små bena, ynkelig tynne sammenliknet med hans omfang for øvrig, flimret hjelpeløse foran øynene hans. 

Ett minutts stillhet av Sigfried Lenz

Det er sommer i en småby ved Østersjøen for mange år siden. At Stella Petersen og Christian, eleven hennes, har forelsket seg, er det ingen som vet. Denne fortellingen handler om hvordan forelskelsen oppstår, hvordan tilfeldige møter og berøringer blir til lidenskap, hva som skjer når lidenskapen tørner sammen med virkeligheten, og hvordan så med ett alt er forbi – og kanskje likevel ikke.

 

 

Mørkets hjerte (1899) av Joseph Conrad

Marlow seiler oppover Kongo-elven for å møte den fryktede og respekterte handelsmannen Kurtz. Møtet avslører marerittlignende tilstander i jungelens indre. Årene i jungelen har formørket Kurtz´ hjerte, hinnen mot den totale galskap er skrellet vekk.

Dette er en nyoversettelse av klassikeren Heart of darkness fra 1899. Denne oversettelsen er basert på The Norton Critical Edition, en nyutgave som er både fyldigere og mer gjennomarbeidet enn førsteutgaven. Mørkets hjerte er en av verdens viktigste og mest omtalte bøker, både som et hovedverk i modernistisk litteratur, som en nøkkeltekst i postkoloniale studier, og som en roman som har inspirert utallige kunstnere i ulike sjangrer. Særlig kjent er romanen som hovedinspirasjon for Francis Ford Coppolas film «Apokalypse nå» (1979).

Den gamle mannen og havet av Ernest Hemingway:

 

Til toppen