Utdatert nettleser Det ser ut som du bruker en gammel nettleser. Faktafyk.no krever IE 8 og nyere versjoner av Internet Explorer. Last ned nyere nettleser her

Eg snakkar om det heile tida

Eg snakkar om det heile tida er eit vitnemål, ein appell og ei sjølvransaking. Camara Lundestad Joof er fødd i Noreg, med norsk mor og gambisk far. Boka skildrar korleis rasismen ho stadig opplever, infiserer kvardagen og styrer tankane hennar. Ho ransakar minna sine. Kva om ho hugsar noko feil, korleis skal nokon tru henne då? Kor mange detaljar må ein hugse for å verke truverdig? Trur ho på seg sjølv? og kan ho nokon gong fri seg sjølv frå spørsmålet om hudfarge?

Camara Lundestad Joof Samlaget 2018

 

BUNAD 1

Vi har ein bunad i familien, ein barnebunad. Ein nordlandsbunad. Den er brodert av Inga Rørvik. Ho er ei av dei tre kvinnene som står bak designet. Nordlandsbunaden er den bunaden som flest gonger – uoffisielt – er blitt kåra til Noregs vakraste. No snakkar eg ikkje om den grøne, eg snakkar om den blå. Dette er viktig. Barnebunaden vår går på omgang i slekta til dei som har store nok barn til å bruke den. Då eg var seks år, var det min tur.

 

Mormor går for å ta ut pengar i minibanken. Eg står på Kvaltorget i Sandefjord og skin. Eg svingar med skjørtet. Eg har ikkje på meg kysa. Det er 17. mai. Og to kvinner – dei er eldgamle, i minnet mitt er dei minst hundre år – kjem bort til meg og kommenterer bunaden min. Så du har på deg nordlandsbunad, du? Ja, svarer eg, og legg ut om at den har vore i slekta alltid, og at når nokon er gamle nok, så får dei bruke den, og eg er gammal nok, for eg blir sju år om to veker, og eg spinn rundt i den og viser meg fram. Den eine kvinna gir meg eit rapp på armen med paraplyen sin. Og ho fortel at eg har ingenting i den bunaden å gjere. Det er respektlaust av meg å bruke den, eg har ingen rett, seier ho. Så eit rapp til på armen. Eg burde skamme meg over å stå og skryte så hemningslaust av noko som ikkje er mitt. Eg gnir meg på armen og stirer på henne.

 

Så kjem mormor bort, springande, svingande, og ho slår den eine dama med veska si, og hyttar med neven og ber dei dra til helvete, og roper at det er dei som burde skamme seg. Damene styrtar av garde, og mormor er ein superhelt, og ho er rasande og kjærleg, og ho tørkar tårene mine, og tar meg med på tivoli, og sjølv om eg kjem frå ein sukkerfri heim, kjøper ho to heile sukkerspinn til meg, og eg et begge og blir så kvalm at etter karusellen kastar eg opp. På bunaden.

 

Når eg fortel denne historia, er som oftast ubehaget til lyttaren så sterkt at stemninga blir spent, fram til mormor dukkar opp og reddar dagen og det kjem oppkast på bunaden. På dette symbolet som kanskje ikkje betyr så mykje likevel. Når historia er ferdig, sit vi igjen og er letta. Sjokk og vantru, men òg ein lattermild lette.

Vi ville vore mormor i denne historia, får vi lov til å tenkje. Vi er alle så takksame for mormor. For om det finst ei mormor, så får vi vere henne. Og ikkje damene. Aldri dama som slo med paraplyen. Men kva med venninna hennar? Ho som ikkje sa noko? Stilla hennar var like aktiv som paraplyen. For meg. Men mormor kom først etterpå, etter at damene hadde gått.

 

Det er ein helvetes kø framfor minibanken 17. mai. Det fanst ikkje Vipps på nittitalet. Mormor kunne ikkje noko for at ho ikkje var der, like lite som at eg kunne noko for at eg stod der. Og då mormor kom, sa eg ikkje noko. Og sidan eg ikkje sa noko, kunne ho heller ikkje gjere noko. Men rappa på armen var ikkje så harde, og det tok ikkje lang tid før eg slutta å gni på dei og blei distrahert av borgartoget.

Men eg la inn mormor i historia, nesten heilt i byrjinga, då eg som tenåring begynte å fortelje om det som hadde skjedd. For utan mormor er ikkje historia til å bere. Ikkje for den som høyrer historia. Og heller ikkje for meg sjølv somme gonger.

Då er det atter ein gong berre noko som har skjedd meg. Formålet med historia blir å seie: Dette skjedde meg. Dette skjedde meg som lita, då eg ikkje hadde nokon ord. Eg hadde ikkje noko språk til å forklare det for nokon, så eg sa ingenting. Og som vaksen er eg sint. På vegner av jenta i nordlandsbunad er eg sint, og eg vil fortelje det til deg. Det er viktig for meg at du forstår kvifor eg er sint. Men eg vil ikkje vere ho som igjen innleier samtalen med noko som har skjedd henne. Dette skjedde meg. Som igjen får alt til å handle om meg og hudfargen min. Så historia handlar om at mormor var ein superhelt. Nokre gonger for di skuld, men kanskje mest for mi eiga.

 

EI MINDRE HENDING

Ei eldre dame med pelskrage går på 46-bussen i retning Ullerntoppen. Vi er på Majorstua. Eg sit på dobbeltsetet som er vendt mot køyreretninga, like ved bussdørene. Dama trur ho legg månadskortet sitt i veska si, men det hamnar på golvet. Ho set seg i køyreretninga.

Eg vinkar mot henne, seier hei og peikar mot golvet.

Ho stirer rett fram og tar eit fast grep om veska si. Eg vrir meg ut mot midtgangen og kikkar bak meg for å finne ut kva som skremte henne. Eg ser ingenting.

Eg lener meg ut og seier unnskyld, er det du som har …?

Ho vrir seg vekk frå meg og strammar grepet om veska så knokane kvitnar.

Eg ser bak meg igjen, berre for å dobbeltsjekke. Eg ser ikkje noko spesielt. Bussen køyrer, folk sit på seta. Trafikken går sakte opp mot Vinderen.

Eg reiser meg, plukkar opp månadskortet hennar, tørkar av slaps frå golvet. Ho stirer ut av vindauget, eg prikkar henne på skuldra.

Det rykker i kroppen hennar.

Ho stirer på meg.

Eg gjer røysta mi lys, sender henne det varmaste smilet eg får til, og seier unnskyld, eg trur du mista dette. Ho stirer på meg, slepper grepet i veska med den eine handa, strekker handa mot meg og tar imot kortet sitt.

Eg set meg igjen.

Før ho går av bussen på Holmen, kjem ho bort til meg.

Unnskyld, eg vil berre seie takk. Det var veldig danna av deg. Veldig sivilisert. Takk.

Eg smiler igjen og seier berre hyggeleg. Det boblar under tunga.

Eg klappar meg sjølv på skuldra fordi eg gjorde dette til ei mindre skummel oppleving for henne.

Eg tenkjer på at det må vere veldig slitsamt å gå rundt i sin eigen by – ein by som ikkje lenger ser ut som den byen ho flytta til – og vere redd, heile tida.

Det er veldig slitsamt for oss begge.

 

KVITHEIT

Eg blir ofte kalla kvit.

Bror min brukte å rope det til meg når vi krangla som tenåringar. Du er så jævlig kvit, ass. Dei andre ungdommane på sommarleiren til Antirasistisk Senter brukte å seie at du er så sinnssjukt kvit, ass, du kjem til å nå langt.

Når eg som vaksen blir kalla kvit, er det meint som ein kompliment: Eg snakkar kvitt, får eg høyre, eg tenkjer kvitt, eg har kvite interesser.

Ein sjef sa ein gong at han var ein kvit afrikanar. Han hadde slik glede av musikken på innsida av sjela si, så han var rett og slett ein kvit afrikanar. Eg prøvde å fortelje han at det faktisk finst svært mange kvite afrikanarar. Men han sa at han var ikkje ein av dei, han var ein sånn kvit ekte afrikanar på innsida. Mor mi seier det same: at ho er svartare enn eg på innsida, at eg er den kvitaste av oss. Ho har trass alt budd i Afrika. Eg har berre budd i Skandinavia.

 

Ved sida av å skrive og å stå på scena jobbar eg som kunstnarisk og politisk rådgivar for departement og for institusjonar, både i Noreg og i Europa. Eg får ofte høyre at eg er så oppløftande å jobbe saman med, fordi eg forstår mangfald og integrering, og strukturell rasisme, postkolonialisme, kommunikasjonsstrategiar og marknadsføring, men at eg samtidig er kvit, så dei forstår meg.

Eg er ikkje kvit.

Dei seier at det var meint som ein kompliment.

Eg svarer at eg ikkje aspirerer til å bli kvit. Ikkje no lenger.

Og eg lurer på om eg kan føre opp eit tillegg på fakturaen min, fordi eg no står der og yter tenester som eg ikkje averterer med. Eg er ikkje der for å lære dei opp i å snakke med brune menneske. Eller jo, eg er jo somme gonger det. Men eg er ikkje der for å lære dei å snakke med meg.

Men eg forstår det språket. Eg har jo brukt det sjølv. Mottoet mitt i tenåra var at eg var ei kvit middelklassejente i forkledning, eit lam i ulveklede, om du vil.

Eg var med i ein vennegjeng på ungdomsskulen der vi alle hadde kallenamn. Hans Petter fekk kallenamnet HP, somme gonger berre Hans. Karianne blei Kariannemis, Ida blei Idamis. Eg fekk kallenamnet Brunsvarten. Uttalt Bjuunshwarten, slik som Harald Eia ville sagt Kari Bremnes i ein sketsj på Team Antonsen. Eg svarte alltid når nokon kalla meg det, som om det var eit heilt vanleg namn. Eg tenkte at eg var akkurat så norsk at eg ikkje syntest dette var vanskeleg. I ettertid veit eg ikkje heilt kven eg prøvde å overtyde, meg sjølv eller dei. Det er kanskje ikkje så viktig?

 

QUID PRO QUO

Tre menn går rett bak meg når eg ruslar brisen opp Bogstadveien. Han eine slår ein spøk for dei andre. Dei trur kanskje eg ikkje høyrer dei, sidan eg har hovudtelefonar på.

Han seier at sidan alle svarte menn driv og overfell dei norske kvinnene våre, er det kanskje på tide at vi tar ei av deira, quid pro quo, liksom.

Dei andre ler.

Eg læst som eg ikkje høyrer dei over musikken.

Det var sikkert ein spøk. Det må vere ein spøk.

Eg lèt vere å svinge inn i Schultz’ gate, der eg bur, men held fram vidare til Majorstukrysset.

Eg er nesten sikker på at det er ein spøk. Eg går til krysset likevel.

Hadde eg vore heilt sikker på at det var ein spøk, ville eg snudd meg og sagt noko. Eg kunne sagt at dette er ikkje morosamt.

Men eg er ikkje sikker, så eg aukar tempoet, og prøver å forsvinne i mengda av folk som ventar på nattbussen, før eg snur og går heimover.

Det var sikkert ein spøk.

 

PAVLOVS SYKKEL

 

I København syklar eg. Eg elskar å sykle.

Eg kan sykle når og kvar eg vil, og det er ingen som seier til meg at eg ikkje burde sykle heim åleine om kvelden. Eg syklar til venner, frå byen, til jobb. Eg låser og låser opp sykkelen kvar dag. Som oftast fleire gonger om dagen. Då eg begynte å sykle, brukte eg å låse og låse opp sykkelen med rette bein og rak rygg. Eg låste sykkelen med kroppen i nitti graders vinkel. Inn og ut.

Ein dag blei eg slått på rumpa. Eg blei så perpleks at eg nesten lo. Eg skvatt. Eg snudde meg forvirra, og ein mann i førtiåra, som allereie hadde gått eit stykke vidare bortover gata, ropte flirande mot meg: Undskyld, men den røv var bare så fristende at jeg simpelthen ik kunde styre mig.

Eg sa ingenting, berre stirte på han mens han rusla vidare bortover gata. Han sprang ikkje av stad. Han var ikkje redd meg.

Neste gong nokon slo meg på rumpa, var det ein guttegjeng, og dei fekk merke følgjene av handlinga. I staden for å high-five kvarandre blei alle fem nøydde til å beine vidare, mens dei hoia og bad meg roe ned, for eg sprang etter og bad dei rende seg sjølv i røven.

Den tredje gongen var eg full, og mannen som klapsa, var så gammal og eg så trøytt at eg berre himla med auga til han, sette meg på sykkelen og trakka heimover.

 

Eg har låst sykkelen nesten kvar dag, låst opp sykkelen nesten kvar dag, i fire år. Eg blei slått tre gonger på rumpa. Om eg tenkjer statistisk på det, er det ikkje eit gjentakande problem.

 

Eg er på date. Når eg låser opp sykkelen så vi kan dra frå restauranten og bort til baren, ler han og seier:

Du gjorde det i stad òg.

Gjorde kva i stad?

Du gjorde det i stad òg, då du låste sykkelen. Kvifor gjer du det sånn?

Eg ser ned på meg sjølv, og eg står med krumma bein, svai rygg, bøygd med bekkenet pressa inn. Og eg kan ikkje hugse når eg begynte å låse sykkelen sånn. Eg hugsar ikkje når eg begynte å vri heile underkroppen vekk frå gata kvar gong eg låser sykkelen. Gjer eg dette kvar gong? Har eg gjort dette lenge? Gjer eg det med vilje? Kor lenge har eg endra kroppen, krøkt meg saman, gjort han mindre, utan at eg har lagt merke til det?

Resten av daten klarer eg ikkje å snakke om anna. Eg snakkar om det heile tida.

Han seier det er hårreisande at menn slår kvinner på rumpa. Berre går bort og gjer det.

Eg viftar det bort, det handlar ikkje om det. Det handlar om at eg har endra meg. Igjen har eg blitt noko eg ikkje kjenner.

Det handlar ikkje om slaga. Det handlar om konsekvensen. Det handlar om Ivan Pavlov og hundane hans, om bjøller og elektrostøytar, det handlar om vilkårsbunden framferd. Eg er blitt ein hund. Forstår du ikkje det?

Daten går ikkje så bra.

Eg begynner å kalle sykkelen Pavlov.

Når eg skal ut med sykkelen no, prøver eg å hugse å halde beina rett, og bøye meg i nitti graders vinkel. Dette er viktig. Men det er alltid så mykje ein skal hugse på.

Til toppen