Utdatert nettleser Det ser ut som du bruker en gammel nettleser. Faktafyk.no krever IE 8 og nyere versjoner av Internet Explorer. Last ned nyere nettleser her

Du er så lys

Steinar og familien er nyinnflytta og blir naboar med Jørgen, Vibeke og barna deira. Steinar har ei utstråling som gjer han lett å like. Men etter ein fotballtur saman til London får Jørgen ei viss aning om at Steinar skjuler kven han eigentleg er. Det er som om måten han ter seg på, er eit spel for galleriet. Kva kan vi eigentleg vite om livet til andre?

Tore Renberg Oktober 2016

 

FØR FESTEN BEGYNTE, før alle gjestene kom, sende vi ungane opp på butikken for å handle. Det var eigentleg ikkje noko vi mangla, men under bursdagsførebuingane hadde Vibeke og eg blitt gåande og sjå på kvarandre.

Det lyste frå auga hennar, syntest eg, då ho såg meg komme opp frå kjellaren med famnen full av ekstratallerkenane vi har i bua der nede.

Nakkehåret til Vibeke var sveitt og det glinsa frå huda då eg litt seinare kom over henne på badet der ho stod og la på noko sminke.

Ho spurde Vidar om han kunne ta med seg Eyolf opp på butikken og kjøpe litt meir brus. Vidar sukka, mammaaaa, han sa at det var stress å dra på Eyolf når han var sjuk. Vibeke sa at Eyolf trong frisk luft, og så retta Vidar seg fint opp då ho stakk til han ein hundrelapp; det ligg for henne å vere politisk ukorrekt. Vibeke låste døra, og eg tok henne bakfrå i gangen. Ho hadde den lysegrøne kjolen på seg, den med små, kvite prikkar. Det varte berre nokre minutt, eg såg ryggsøyla bukta seg som ein slange under huda, og det var utruleg fint.

 

BRÅTT STO HAN DER, Steinar, midt på graset i hagen, med det påfallande gliset sitt strekt rundt heile halve hovudet og eit svært kakefat i hendene.

Eg trur ikkje nokon rakk å tenke at dette var rart, eller at det var feil, vi blei berre rivne med då stemma hans steig framfor oss:

«Ja, hallo folkens, det er naboen her – ja, skal eg liksom sitte der borte aleine, eg då, når kona og sonen er i byen, mens det tårnar seg opp til storfest på andre sida av hekken?»

Så lo han den latteren som får alle til å le med, før han gjekk gjennom den overrumpla menneskemengda og bort til Vibeke. Ho stod med ein masse asjettar i famnen, og trur du ikkje han berre tok asjettane ut av armane hennar etter å ha lempa kakefatet over i fanget på Ragnhild, og så begynte han å dekke på det store langbordet vi hadde sett opp, alt mens han gav Vibeke og Ragnhild ein klem, før han til sist, etter å ha lagt ut desse asjettane, snudde seg kjapt mot Vidar og zooma han inn der han stod borte ved plommetreet, og sa, mens han gjekk taktfast mot han:

«13 år! Hah! Å, Vidar, mann, no begynner den store tida di! Eg skulle ønske det var meg! Gratulerer så mykje med dagen!»

Og ikkje klarer eg å skjønne kor Steinar fekk den pakka frå som plutseleg låg i høgrehanda hans, men han rekte pakka til son min idet han var framme ved han, og sa:

«Berre ein liten ting frå oss i nabohuset. Skulle helse frå Liv Merete og Magnus!»

Vidar, som ikkje i det heile var førebudd på så mykje merksemd frå ein han knapt kjende, og som ikkje akkurat liker det heller, han blei heilt sett ut av dette. Slikt ligg jo ikkje for ein så forsiktig gut, stakkar, eg veit godt korleis det der er, eg sleit med det sjølv i oppveksten. Han svelgde og smilte og kremta fram eit takk skal du ha, mens han nervøst begynte å opne presangen han hadde fått.

Steinar kasta eit blikk til høgre, eit til venstre, han liksom strødde små blunk rundt seg, kikka folk like inn i auga og skaffa seg nesten ein nær relasjon med alle før han hadde helst på nokon av dei. Dei som stod like ved han, strekte han ut ein innbydande og kraftig neve til og sa lågt, som for ikkje å forstyrre Vidar og presangen:

«Steinar her, nabo, rett bak hekken der. Lina? Ragnhild? Karianne? Skikkeleg kjekt å helse på dykk! For ein heilt utruleg stilig kjole!»

Presangen, ja.

Det slo meg ikkje då, for det var som eit sirkusnummer utfalda seg i hagen vår, og alt hende med ein så smittande energi at eg ikkje fekk tid til å tenke meg noko særleg om, men dette var den første pakken Vidar opna.

Vi hadde avtalt at han skulle ta imot presangane og sette dei på eit bord og takke fint for dei, men vente med å pakke dei opp til seinare, så vi ikkje laga eit sånt jækla styr rundt det med gåvene. Det kan bli noko prangande, rett og slett, vi er jo ikkje amerikanarar heller, sjølv om eg i mitt stille sinn tenker at ho eg er gift med, og slekta hennar, kan ha nokre genar frå over there i bassenget sitt. Det har jo vore mykje utvandring på våre kantar, og mange her nede har nokre amerikanske tilbøyelegheiter i seg; ein skal ikkje komme her og komme her og legge seg oppi kva folk driv med, og så vidare. Men her stod han altså, den fine og litt tause sonen min – filosofen, som mor mi kallar han, med stemma proppfull av kjærleik – og pakka opp ein presang mens alle såg på, ein presang han hadde fått frå den i selskapet han kjende dårlegast, som hadde komme for berre nokre sekund sidan og tatt heile hagen, med alle menneska, i si underlege eige.

Vidar fjerna gåvepapiret. Han reiv det ikkje av, slik ungar gjer når dei er 7 år, han pirka opp enden av tapen med negletuppen og opna gåva med ein slags respekt. Han er litt fin på det, Vidar, lite grann feminin av seg, har eg ofte tenkt, han er alltid blitt kalla pen.

Han blei ståande og sjå på det som låg inne i papiret, skjult for oss andre. Det var stille i hagen. Steinar smilte, og hovudet hans gynga, svakt, jamt, og det gav meg ei kjensle av å beordre verda til å gynge med.

Vidar førte handa inn i papiret og henta ut gåva.

Det var ein kniv.

 

DÅ EG VAR LITEN, ja, Steinar også, var det vanleg å få kniv til bursdagen. Ingen løfta på eit augebryn om ein gut fekk ein kniv i gåve. Det var slike ting vi gutar fekk i sytti- og åttiåra; knivar og forstørringsglas, kikkertar, kompass. Tida har gått, det er sikkert vanleg å få kniv til fødselsdagen både i Irak og i Amerika, men ikkje lenger her hos oss. Det løftar augebryn om det dukkar opp ein kniv bak gåvepapiret, slik det gjorde hos oss den laurdagen i juni.

Eg hugsar ikkje kven av gjestene som sa det:

«Kniv? Er det ein kniv? Er det lov, då?»

Det kan ha vore Inger Johanne, i så fall sagt med sarkasme, for ho fall truleg pladask for Steinar både idet han kom susande inn i hagen på sin frie og for henne litt sekstitalsaktige måte, og då han viste seg å dytte ein kniv i hendene på guten min. Det kan også ha vore Leif Petter, litt humrande, for han er ein sterk tilhengar av at alle skal bere våpen. Det kan ha vore Ragnhild, i så fall sagt i fullt alvor, for ho arbeider jo i skuleverket og stemmer SV og er ein tydeleg forkjempar for alt som har med dialog å gjere. Ho går i ein eller annan dialogring, Ragnhild, saman med ei venninne som er prest her i bygda vår, og mange andre kvinnfolk. Dei drikk cava og et ost og kjeks og pratar om verdien av dialog, og dei er svære på miljøvern og fred og flyktninghjelp.

Eg veit at eg høyrest noko hoverande ut når eg legg det fram på denne måten, som om eg ler av dei, det er ikkje meininga, faktisk tvert om. Eg skulle ønske eg òg var med i ein slik dialogring. Eg er tusen prosent for dialog, det er berre at eg kjem frå denne ironiske tida og har den sakte stylen min og ikkje klarer å snakke om desse viktige tinga utan å flire litt, og det er jo eigentleg eit svært problem eg har gåande der.

Steinar snudde seg til den som hadde latt replikken falle, og sa: «Det dreier seg ikkje om kniven, men den som ber han, eller kva?»

Så tok han runden i hagen, han gjekk til kvar og ein og greip dei i neven, store som små, og han såg alle rakt inn i auga, han hadde ein kommentar til alle, enten den handla om namnet deira, kven dei var i slekt med, finkleda, kva som helst.

«Mads? Høyrer eg noko knoting her? Vore lenge i militæret, eller rett og slett utflyttar? Galning. Austlandet? Djises, mann! Mine trakter! Pass deg! Aha, vent, no! No ser eg det, du er bror til Jørgen!»

«Og kven har vi her? Nina? Og kor gammal er du? 4! Ne-hei, det nektar eg å tru, du må vere 14! Hei, eg er Billy Bob Harelabb.»

«Og du må vere far til Vibeke, eg har høyrt om deg; tannlegen! Sei meg – eg har alltid lurt på dette – borer de dykkar eige hòl? Ha ha! Ikkje noko å seie på familielikskapen, nei; ja, det kan eg seie deg, vi er enormt heldige som har landa her bak hekken til dottera di! Steinar her, nesten kollega!»

Sånn heldt han på, dura rundt i hagen og skein på ein måte endå sterkare enn sola der oppe på bygdehimmelen, og den einaste som ikkje lét seg begeistre og syntest det der var altfor påtrengande, var far. Han nikka berre med lukka munn då Steinar kom busande til han med neven utstrekt.

Til slutt enda Steinar opp borte ved langbordet igjen, hos meg, som akkurat hadde bore ut dei store grytene med biff stroganoff vi skulle servere den sommardagen.

Han smilte og senka stemma.

«Greitt at eg stakk innom?»

«Så klart,» sa eg, «berre kjekt.»

«Herleg familie du har,» sa han og lét blikket segle over alle menneska, grådig.

 

HAGEN VÅR FEKK EIN underleg schwung den dagen. Det er ikkje vanskeleg å sjå for seg, det kopierer så mange måleri og filmar alle har sett: eit langbord i ein hage, festglade folk, barn som spring over graset, ei høg sol som kvesser strålane sine i glas, i smykke, i håret til damene. Det er rett og slett veldig romantisk. Det er litt Tsjekhov, tenkte eg, og eg kan faktisk litt om teater, tru det eller ei, for det fanst ein tid då eg farta rundt på folkehøgskule med palestinaskjerf om halsen og trudde eg skulle bli skodespelar, eg, med eit latterleg avgrensa talent og endå meir avgrensa sjølvinnsikt. Eg var langt utanfor personlegdommen min i den tida, eg var rett og slett ikkje i nærleiken av meg sjølv slik som eg spjåka meg til og fjasa på. Mor mi kan rett som det er, finne på å seie:

«Og tenk at du skulle bli skodespelar, Jørgen. Deg på ein scene, det skulle tatt seg ut.»

Huff ja.

Eg har nokre uhyggelege minne av meg sjølv på ei scene i folke høgskuletida. Eg fattar ikkje kva eg heldt på med for noko vas, det må ha sett grufullt ut der eg dansa og song og spelte på sketsjar.

Far ristar berre tungt på hovudet om nokon nemner den tida, og så mumlar han «pinleg» eller «forferdeleg» og set auga djupare ned i boka han les.

Han sit alltid med ei bok, far. Helst gamle saker, Vesaas, Jack London, Halldór Laxness, Hamsun, for, som han seier, dei forfattarane i dag, ikkje kan dei skrive, og ikkje kan dei fortelje ei historie, og ikkje veit dei kva natur er, og kvinnfolk har dei blitt, heile hurven. Mor mi har sagt at han jo kunne prøve å lese noko av Jon Michelet, kanskje det var noko for far hos Michelet, seier mor, som har lese mykje og følger godt med i tida og går i lesering og det eine med det andre, der er det ikkje så mykje kjensler og utanomsnakk, men då seier far at han vel for helsike ikkje les bøker av kommunistar, er du blitt heilt på tok, dei som ville selje landet vårt til russarane.

Ja, der har du far.

Får han ikkje fatt på ei bok han ikkje har lese av dei gamle, som han kallar forfattarane sine, så tar han noko av Fønhus. Eg trur han må ha lese Trollelgen sytti gonger. Der har du bok, seier han og siterer naturvernaren frå Sør-Aurdal: «Og mannen og hunden går og går.»

Han er skikkeleg utdatert, far.

Det er vel derfor eg og mor mi liker han så forferdeleg godt. Som om han var eit steingammalt tre i hagen vår.

Ofte tenker eg at eg lever på to plan, eit ironisk, kommenterande og eit faktisk, nærverande. Eg trur eg har dette etter foreldra mine, som òg har det slik, på kvart sitt vis, og å bu med Vibeke har ikkje forminska det. Kanskje alle menneske har noko av dette i seg, eg
128
veit ikkje, men det kjennest som om enkelte av oss er meir belasta med det enn andre. Eg er ikkje veldig glad i det, eg skulle gjerne vore annleis. Eg trur problemet mitt er å vere reint til stades der eg er, utanom når eg er på ein fotballkamp, då er eg heilt og fullt til stades. Elles er eg ganske sjeldan det, eller korleis skal eg seie dette? Eg er jo til stades, men då med mine to eg, det ironiske og det deltakande, eller kva eg skal kalle dei.

Eg kommenterte det sånn i firetida den bursdagslaurdagen, då dei fleste såg ut til å ha fått i seg hovudretten, mange av dei ståande på graset mens dei åt, andre sittande på ein avsats eller ein benk eller ein stein. Karianne stod borte ved den nye flekken vi hadde rydda i mars, den dagen Steinar kom over graset vårt for første gong. Eg hadde lagt merke til, i sidesynet, at yngstedottera til tannlegen dreiv og trekte seg unna festen. For kvar person som vende seg til henne, hamna ho liksom lenger og lenger ut i hagen, ho snakka kort med dei, med tannlegen, som ho har eit vanskeleg forhold til, med bror min, Mads, som eg veit ho liker veldig godt, med Ragnhild, som eg veit ho ikkje kan utstå, med Yngve, som eg veit ho liker endå dårlegare, trass i at ho sjølv er supertrena. Du kan sjå på henne at det er så mykje core-styrke i dama at det nesten er skummelt, i alle fall for ein type som meg, som ikkje har sett treningstøy på veldig, veldig, veldig, veldig lenge og nok aldri kjem til å sjå det igjen, i alle fall ikkje på min eigen kropp. Ho snakka også med onkel Johan, som eg eigentleg trur Karianne liker godt; nokre gonger tenker eg at det er pengane hans, eller synene dei opnar opp for, ho lar seg dra mot.

Eg går alltid bort til folk når eg ser dei har det ugreitt. Det er derfor du har den jobben, seier Vibeke, fordi alle halte og kranke og nedslitne menneske er ein magnet for deg.

Då eg gjekk bort til Karianne, stod ho og snakka med Odd, og samtalen eg overhøyrde, gjekk sånn som dette:

Odd: «Eg har så vondt i den eine tåa mi.»

Karianne: «Å?»

Odd: «Mhm. Den høgre.»

Odd kipper av den høgre skoen, bøyer seg, haler av strømpa.

Karianne: «Du treng ikkje …»

Odd viser henne ei blå og gul og veldig infisert tå. Karianne:

«Oi sann, Odd.»

Odd: «Du kan forstå at det gjer skikkeleg vondt, sant?»

Karianne: «Ja, det kan eg. Du burde gå til legen med det der. Det ser ikkje heilt riktig ut.»

Odd bøyer seg, tar på seg strømpa igjen, med store smerter, løftar den tunge overkroppen, kipper på skoen.

Odd: «Det gjer vondt å ha på skoen. Kjekk fest. Trur du det blir kaker snart?»

Karianne: «Ja, det trur eg, Odd.»

Odd: «Du veit at Ragnhild lagar ei sånn med gul krem som er enormt god.»

Eg var kommen heilt bort til dei på dette punktet i samtalen, og eg syntest det passa å bryte inn. Eg smilte til Odd, klapsa han vennleg over skuldra og sa at akkurat den kaka stod i kjellaren, kald og god, og at den hadde hans namn skrive på seg.

Odd såg rart på meg. «Står det Odd på henne? Odd? Det er veldig kult. Eg gler meg til å sjå det.»

Eg sa at det var biletleg meint, men då mista Odd det litt, og så gjekk han, noko han alltid gjer når han kjenner at han ikkje klarer å henge heilt med. Eg ville gå etter og få han til å føle seg sterk igjen, men Karianne greip tak i armen min og heldt meg tilbake.

«Ikkje gå.»

Eg stansa. Det var uvanleg at ho gjorde det, greip tak i meg. Eg såg på henne, og eg såg at ho hadde tårer i auga, eller dei var i alle fall blanke.

«Kva er det, Karianne?»

Ho svelgde og snufsa kort, og så liksom jekka ho seg sjølv kjapt på plass før ho sukka.

«Ingenting. Det er ingenting.»

«Ingenting?»

Ho strauk meg over armen, eg kjende fingrane mot huda og syntest at ho hadde same fingerlag som søstera, akkurat som om eg kunne kjenne familielikskapen i berøringa.

«Nei, ingenting. Det er fint å vere her.»

Det var då eg kommenterte det. Eg såg ut over alle som var til stades, og eg sa det eg sa for å gi henne ei slags støtte, fordi eg verkeleg følte at det var dette det handla om, at ho aldri føler seg som ein av gjengen, Karianne, at ho aldri klarer å kjenne seg heime.

«Sjå, hagen har fått ein stilfull schwung, eller kva?»

«Jo,» sa Karianne, «han har det. De er flinke.»

«Eg føler vi er med i eit måleri eller ein film,» sa eg.

Ho vakna i blikket, eg kunne sjå at ho tenkte det same.

Eit par timar før hadde eg tatt søstera bakfrå i gangen.

«Nokre gonger klarer eg ikkje å vere der eg er,» sa eg litt lågare.

Ho smilte, skakt.

«Du Jørgen, du Jørgen,» sa ho, ein talemåte eg har høyrt tannlegen bruke tusen gonger, då med hennar namn i uttrykket i staden for mitt, og eg trur eg forstod kva ho mente: Du prøver å gjere noko godt for meg, eg ser det, men det hjelper ikkje.

Ho braut av forsøket mitt ved å peike mot hagetrappa vår og seie:

«Sjå der. Han der, altså. For ein type. Kva er det med han?

Kven er han?»

Til toppen